Лукашэвіч Марына Багданаўна

РАЗВІЦЦЁ АДОРАНАГА ВУЧНЯ – НАСТОЙЛІВАЯ ПАТРЭБА ЧАСУ

Лукашэвіч Марына Багданаўна,

настаўнік беларускай мовы і літаратуры

   Адораныя дзеці, як далікатныя кветкі, патрабуюць беражлівых адносін да сябе, разумення і свабоды творчасці. Г. Я. Кудрына У апошнія гады работа з адоранымі дзецьмі вылучаецца ў разрад прыярытэтных накірункаў. У грамадстве фарміруецца разуменне, што пераход у век навуковых тэхналогій немагчымы без захавання і памнажэння інтэлектуальнага патэнцыялу краіны.

   Пытанне адоранасці становіцца ўсё больш актуальным, бо расце патрэба ў неардынарнай, творчай асобе. Даследчыкі высветлілі, што незвычайна адораныя дзеці – гэта ўнікальная з’ява і сустракаюцца адзін на тры мільёны, выключна адораныя – адзін на трыццаць тысяч, высока адораныя – адзін на тысячу, умерана адороныя – адзін на пяцьдзясят чалавек.

   Што такое адоранасць? У самым агульным значэнні адоранасць можа быць вызначана як валоданне шматлікімі здольнасцямі. Дзяцей з надзвычайнымі поспехамі ў якой-небудзь канкрэтнай сферы дзйнасці называюць вундэркіндамі. Такія дзеці – сапраўдныя эрудыты, заўзятыя чытачы энцыклапедый. Яны ў 13-14 гадоў паступаюць у ВНУ, паказваюць надзвычайныя веды па любімых прадметах.

    Дэкарт пісаў: “Мала мець выдатныя разумовыя здольнасці. Галоўнае – як мага лепш іх выкарыстаць”. І мы шукаем у школьным калектыве дзяцей, якія самастойна хочуць займацца, павышаць свой узровень ведаў па прадмеце, развіваць светапогляд, могуць цалкам канцэнтраваць увагу… Праца з адоранымі вучнямі дае пэўныя вынікі толькі тады, калі супадаюць тры асноўныя складнікі поспеху: адоранасць навучэнца, спрыяльныя ўмовы для развіцця яго здольнасцей і дастатковая кампетэнтнасць настаўніка.

   Усе дзеці па-свойму адораныя. Іх важна не выпусціць з-пад увагі і пастарацца выхоўваць і навучаць такім чынам, каб яны ў далейшым прыносілі карысць грамадству. Галоўнае, своечасова заўважыць захапленні вучняў, падтрымаць іх, дапамагчы раскрыць талент.

    Калі дзіця з выдатнымі здольнасцямі пачынае праяўляць сябе, перад настаўнікам паўстае пытанне, як і чаму навучаць, каб садзейнічаць развіццю вучня. Дык на якія ж здольнасці варта звярнуць увагу настаўніку-славесніку? Перш за ўсё на лінгвістычныя, якія падразумяваюць валоданне як пісьмовым, так і вусным маўленнем, уменне правільна ўспрымаць праз маўленне, міміку і 354 жэсты думкі і пачуцці іншых людзей, дакладна і коратка перадаваць уласныя перажыванні і думкі.

   Праца з адоранымі вучнямі накіравана на правядзенне алімпіяд, творчых інтэлектуальных конкурсаў. Яна спалучае ў сабе традыцыйныя формы работы і магчымасці інфармацыйна-камунікацыйных тэхналогій. Алімпіяды і конкурсы па беларускай мове і літаратуры праводзяцца штогод і ўжо сталі традыцыйнымі. Іх асноўнай задачай з’яўляецца развіццё і падтрымка цікавасці да навучання, павышэнне ўзроўню ведаў і ўменняў высокаматываваных вучняў, фарміраванне навыкаў самакантролю.

    Беларуская мова – гэта не той прадмет, дзе вучань можа адразу высока праявіць сябе. Дзеці павінны навучыцца арганізоўваць свой час і прастору і адчуваць зацікаўленасць з боку настаўніка. Веды здабываюцца перш за ўсё вялікай карпатлівай працай, патрабуюць уседлівасці. Вучням неабходна сумець не толькі прадэманстраваць веданне матэрыялу школьнай праграмы па мове і літаратуры, але і мець вялікі моўны запас, шырокі кругагляд, быць эрудыраваным, валодаць аратарскім майстэрствам. Інтуіцыя, моўнае чуццё, уменне сканцэнтравацца ў экстрэмальнай сітуацыі таксама адыгрываюць сваю ролю. Менавіта ўсе гэтыя якасці ёсць у вучняў, з якімі я рыхтуюся да алімпіяды (Хмялькова Кацярына, Зуй Дар’я, Сіняўская Паліна, Абрамчык Таццяна, Грышанковіч Ксенія). Для іх характэрна павышаная дапытлівасць, цікаўнасць, выдатная памяць, вялікі слоўнікавы запас. Яны з задавальненнем чытаюць прапанаваныя кнігі, слоўнікі, у іх развіта багатае ўяўленне і фантазія. А яшчэ ім дапамагаюць веды па іншых прадметах, асабліва па гісторыі. Канешне, самае галоўнае – гэта праца на ўроку, бо ўрок – гэта асноўная форма арганізацыі працэсу моўнага і літаратурнага навучання. Менавіта ўрокі абуджаюць думку вучня, вучаць разважаць, спрачацца, адстойваць свой пункт гледжання. Арганізацыйнае і зместавае напаўненне ўрока забяспечваюць праблемныя пытанні, работа ў групах, для індывідуальнай працы падбіраю заданні павышнай цяжкасці. Дзеці рыхтуюць міні-выступленні, цытуюць афарызмы, вучаць вершы на памяць. Шмат увагі ўдзяляю мастацкай літаратуры, прапаную вучням прачытаць творы, якія закранаюць розныя тэмы, знаёмлюся сама і знаёмлю іх з навінкамі літаратуры, разам адкрываем новыя імёны.

    Далей праца працягваецца на факультатыўных і стымулюючых занятках, на якіх пашыраюцца, паглыбляюцца і карэкціруюцца веды вучняў у адпаведнасці з іх патрабаваннямі, запытамі, здольнасцямі і схільнасцямі, развіваецца творчае і лагічнае мысленне, фарміруецца мастацкі густ.

    Дае плён і праца на ўроку, і на факультатыўных і стымулюючых занятках, але самай эфектыўнай формай пры падрыхтоўцы да алімпіяда лічу індывідуальную працу: мы садзімся з вучнямі і разам разбіраем складаныя заданні. На тыдзень-два (залежыць ад часу) даю заданні дадому, а потым іх аналізуем. Пастаянна праводжу круглагадзічную алімпіяду, бо гэта правераная і вельмі эфектыўная форма пошуку і адбору здольных дзяцей.

   Але ўсё-такі я пераканана, што пры падрыхтоўцы да алімпіяды важна навучыць вучня самастойнасці, уменню працаваць з вучэбнай літаратурай і 355 размяркоўваць свой час, бо дзеці набываюць сапраўдныя веды толькі ў працэсе самастойнай навучальнай дзейнасці. Настаўнік накіроўвае, дапамагае выправіць памылкі, заахвочвае. У кабінеце сабраны заданні раённых, абласных і рэспубліканскіх алімпіяд папярэдніх гадоў, распрацаваны матэрыял для правядзення круглагадзічных алімпіяд, вялікая колькасць тэставых заданняў.

 Заўзятых аматараў беларускай мовы (а менавіта такі вучань можа дасягнуць высокіх вынікаў) знайсці складана. Працаваць з адоранымі вучнямі вельмі прыемна. Важна, каб сустрэча з незнаёмым матэрыялам не расчаравала і напалохала, а садзейнічала ўзнікненню цікавасці да засваення, зрабіла навучанне займальным. Таму раблю акцэнт не на тым, што вывучаць, а на тым, як вывучаць.

  Асновай работы з адоранымі вучнямі лічу ўдасканаленне такіх фактараў, як развіццё ўнутранага патэнцыялу, здольнасці ставіць мэту і шукаць спосабы яе дасягнення. Каб больш зацікавіць дзяцей, акцэнтую ўвагу на дасягненнях, таму што гэта павышае іх самаацэнку і матывуе да далейшай работы. Назіраючы за ростам, адкрываючы іх магчымасці, я атрымліваю стымул для ўласнага развіцця, імкнуся ўвесці штосьці новае, арыгінальнае ў асабістую практыку навучання, вышукваць новую інфармацыю, заданні творчага характару. Выкарыстоўваю формы і метады, якія дазваляюць вучням рэалізаваць сябе, развіваць абстрактнае мысленне, уменне аналізаваць і параўноўваць альтэрнатыўныя варыянты.

Лічу, што правільна спланаваная і арганізаваная работа не толькі на ўроку, але і на факультатыве, у пазашкольны час, на індывідуальных занятках, самастойная праца вучня прыводзіць да жаданага выніку. Галоўнае, не здавацца, не апускаць рукі, добрасумленна працаваць – і поспех гарантаваны.

   Ужо адышоў у мінулае час, калі школа была арыентавана на “сярэдняга” вучня. Зараз увага да дзяцей, якія апераджаюць сваіх аднагодкаў, – актуальнейшая задача школы. Настаўнік не толькі павінен дасканала авалодаць школьнай праграмай, але і сумець знайсці падыход да адоранасці сваіх навучэнцаў, убачыць у кожным індывідуальнасць.

   Зразумела, што ў век інфармацыі і новых тэхналогій складана зацікавіць вучняў беларускай мовай і літаратурай. Пошук эфектыўных мадэлей і тэхналогій работы з таленавітымі дзецьмі працягваецца. Упэўнена ў тым, што навучанне адораных дзяцей сёння – гэта мадэль навучання ўсіх дзяцей заўтра.

    Напрыканцы мне б хацелася прыгадаць старажытную мудрасць: “У чалавека да праўды ёсць тры шляхі: шлях разважання - самы высакародны; шлях пераймання - самы лёгкі; шлях асабістага досведу - самы цяжкі, але самы высакародны”. За кожным настаўнікам застаецца права выбару.

Спіс выкарыстаных крыніц

1. Бараева, Я. И. Психологическая подготовка учителя к работе с одаренными школьниками / Я. И. Бараева // Народная асвета. – 2002. – № 2.

 2. Коршакова, Ю. В. Система отбора и подготовки одаренных детей / Ю. В. Коршакова // Народная асвета. – 2003. – №12. 356

3. Пшиков, В. В. Школа, где учатся вундеркинды… / В. В. Пшиков // Народная асвета. – 2003. – №12.

4. Рожина, Л. Н. Развитие творческого мышления и творческих способностей учащихся на уроке / Л. Н. Рожина, А. П. Лобанов // Адукацыя і выхаванне. – 1996. – №11.